कलमकारी म्हणजे काय?

कलमकारी — कलम (लेखणी) आणि कारी (काम) या शब्दांपासून — ही शतकानुशतके जुनी भारतीय वस्त्रकला आहे, जी पारंपरिकरित्या पूर्णपणे नैसर्गिक साहित्यातून घडते: कापड, वनस्पती आणि खनिज रंग, आणि हाताने कोरलेला लाकडी ठसा किंवा बांबूची लेखणी. पारंपरिक प्रक्रियेत कोणत्याही टप्प्यावर कृत्रिम रंगद्रव्य कापडाला स्पर्श करत नाही. परिणाम म्हणजे, चित्र जशी रेषा वाहते तशी नक्षी वाहणारे कापड — जाणीवपूर्वक, हाताने, एकेक करून.

कापडापेक्षाही जुनी प्रक्रिया

एकही आकृती रेखाटण्यापूर्वी किंवा छापण्यापूर्वी, कापडावर रंग पक्का करणाऱ्या द्रावणाची प्रक्रिया केली जाते — पारंपरिकरित्या हिरडा (एक वाळलेले फळ, ज्याला हरडे असेही म्हणतात) म्हशीच्या दुधासारख्या पदार्थांत मिसळून — यामुळे धागा नैसर्गिक रंग धुऊन जाऊ न देता धरून ठेवण्यासाठी तयार होतो. या टप्प्यानंतरच रंग लावता येतो.

तिथून कलमकारीच्या दोन परंपरा वेगळ्या होतात. लेखणीने रेखाटणाऱ्या श्रीकालहस्ती शैलीत, कलाकार थेट कापडावर हाताने रेखाटतो, नैसर्गिक टाकाप्रमाणे रंग धरण्यासाठी टोकाला बारीक केस गुंडाळलेल्या बांबूच्या लेखणीने. ब्लॉक प्रिंटच्या मछलीपट्टणम आणि पेडना शैलीत — आमच्या वस्तू जिथून येतात त्या पेडनाची परंपरा — हाताने कोरलेले सागवानी ठसे बाह्यरेषा आणि पुनरावृत्त आकृती छापतात, आणि बारीक तपशील नंतर हाताने भरले जातात.

रंग मातीतून येतो, बाटलीतून नाही

पारंपरिक कलमकारीत प्रत्येक रंग वनस्पती किंवा खनिजापासून येतो: निळ्यासाठी नीळ, लालसाठी अलिझरिन किंवा मंजिष्ठाचे मूळ, काळ्यासाठी लोखंडाचा कीस आंबवलेले द्रावण, आणि पिवळ्यासाठी हळद किंवा डाळिंबाची साल. प्रत्येक रंग सहसा वेगळ्या रंगवण्याच्या फेरीत लावला जातो, मधे कापड धुऊन उन्हात वाळवले जाते — म्हणूनच एका वस्तूला मिनिटे नव्हे, दिवस लागू शकतात.

आजही हे का महत्त्वाचे आहे

कलमकारी कधीच पूर्णपणे यांत्रिक न झाल्यामुळेच टिकून राहिली. ती जिथे सुरू झाली त्या आंध्र प्रदेशातच आजही बनते. या दुकानातील प्रत्येक वस्तू पेडनाहून येते, आणि प्रत्येक उत्पादन पान ती कशी बनली ते सांगते.

पुढे वाचा: अस्सल कलमकारी छापील नकलेपासून कशी ओळखावी →